9/9/11

The Galleys, the Oarsmen and the Scapoli




October, as the month in which the Naval Battle of Lepanto took place, is a month that brings in mind the galleys. Also, the hardships, the whippings, the illnesses and the battles that cost the lives of thousands of people from the Greek islands and shores.
Even though, since the 15th century the firearms and cannons started to take their place in the battlefields, their dominance was yet to come, especially in the naval warfare. The innovations in navigation and shipbuilding may had introduced the caravel and other types of sophisticated vessels, but the naval battles kept on being decided by resaltos (rebounds) and hand-to-hand fights.
Especially in the Mediterranean Sea, the heavy sail vessels did not prevail until the middle 18th century. Until then the navies of the Mediterranean states were relied on oar ships: the galleys and the galleasses. These vessels were performing good in short distances, while the fact that they could move considerably easily in case of lull weather, gave them a significant advantage. But in what price!
The men that consisted the moving power of the warships were fiercely tantalized oaring for days, covering vast distances. The exhaustion, combined with the awful living conditions and the poor food, caused huge losses in their ranks, which, according to some historic sources, could reach up to 80-85%!
The oarsmen of the Venetian galleys there were Muslim slaves, convicts, draftsmen from the overseas possessions, and also some mercenaries who, either chasing their fortune or been in need of the payment, exposed themselves in the conditions we described above.
Having in mind these very conditions, we can easily understand the reasons for which many of the oarsmen deserted, despite of the harsh punishment they faced. Even the mercenaries coulddesert their post on the bench and the coins that would fulfill their purse trying to save their health and life.
Such a case we detected in the following notaric paper from northern Corfu:

Recoupment payed by deserter (17th century)

1636, day 10th of August. Inside the house of Mr Ioannes Revis, in the village of St. Athanasios. Because Michelis Livadiotis from the above village had agreed to go with the galley of the Noble Venetian Mr Gianalivize Balbi, and received tornesia (coins) from the above Lord and then he left from this galley and today Sinior Capo Zorzis and other scapoli (marines) of the above galley came to find and arrest the above Michelis, and because they did not find him, they wanted to arrest the present Mr Andreas Mourmouris, father in law of the above Michelis, Mrs Eleni appeared and appealed to Sinior Capo to release the above Mr Andreas, and stated that if the above Michelis should have to pay recoupment to the above Lord, she would pay it. And today, willingly, the above and present Mrs Eleni and Mr Andreas, obliged together to give to the above Capo, in December 1636, as much olive oil, as the equivalent of Mr Michelis’ debt.
APC, Not. Vol. M246

Michelis Livadiotis, led by poverty, decided to embark with the galley of Sinior Balbi as an oarsman. This galley was probably private, either as privateer or part of the Venetian Navy, as both were common at the time, and was most probably engaged in the operations of the defense of Crete, which was under Ottoman attack since the 1620’s.
Michelis was exhausted by the hard work and little galeta that was available to eat. For tens, hundreds of miles he was sitting naked on his bench, oaring with three more men, who may were foreigners or convicts, or were too weak to oar forcing him to put an extra effort. He was oaring and thinking of his home island, Corfu, his wife he had left behind. And at some point he decided that money were not worth of any more sacrifice and deserted.

(The above article was written by Andreas Grammenos)

8/6/11

ΕΚΛΟΓΕΣ ΣΤΗΝ ΚΕΡΚΥΡΑ ΤΟ 1802




Εκλογικές διαδικασίες πραγματοποιούνταν στην Κέρκυρα από πολύ παλιά. Βεβαίως, τα στοιχεία που έχουμε μέχρι στιγμής αφορούν την εκλογή των μελών του Συμβουλίου των αριστοκρατών, ήδη από τον 16ο αιώνα. Παρ’ όλα αυτά, ίσως να διοργανώνονταν εκλογές και για την τοπική αυτοδιοίκηση της εκείνης της εποχής, δηλαδή για τον θεσμό της Γεροντείας. Σε κάθε περίπτωση, η ψηφοφορία γινόταν με τη μέθοδο των σφαιριδίων.
Κατά το σύστημα αυτό, στήνονταν τόσες κάλπες, όσοι ήταν και οι υποψήφιοι. Οι κάλπες αυτές ήταν ξύλινες και χωρίζονταν σε δύο μέρη: ένα για τη θετική ψήφο και ένα για την αρνητική. Ο ψηφοφόρος έβαζε το χέρι του στην κάθε κάλπη και άφηνε το μολυβένιο σφαιρίδιο που κρατούσε στο θετικό (συνήθως "ΝΑΙ") ή το αρνητικό ("ΟΧΙ") μέρος. Εκλέγονταν οι υποψήφιοι με τις περισσότερες θετικές ψήφους, δηλαδή όσων οι κάλπη είχε περισσότερα σφαιρίδια στο θετικό («ΝΑΙ»).
Αυτή η μέθοδος ψηφοφορίας διατηρήθηκε στην Ελλάδα για πολλά χρόνια, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Το κύριο χαρακτηριστικό της ήταν ότι ο ψηφοφόρος μπορούσε να υπερψηφίσει περισσότερους του ενός υποψηφίους, ή αργότερα, με την ίδρυση κομμάτων, υποψηφίους διαφορετικών συνδυασμών.
Από το Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας έχουμε ανασύρει μερικά έγγραφα, τα οποία, ουσιαστικά, αποτελούν πρακτικά εκλογών από την εποχή της Ιονίου Πολιτείας κι έπειτα.

ΠΡΑΚΤΙΚΑ ΕΚΛΟΓΩΝ ΣΤΟΥΣ ΚΟΥΡΑΜΑΔΕΣ

1802, δύο Ιανουαρίου. Ενεφανήστησαν εις τας πράξεις εμού Νοταρίου οι παρόντες Ντάντος[1] Γραμμένος του ποτέ Στέλιου και Ντάντος Σγούρος του ποτέ Αρσένη, από χωρίον Κουραμάδες, Πρόεδροι γινάμενοι με την εκλογήν της Κοινότητος του άνωθεν χωρίου, οι οποίοι μου επρόσφεραν εις μίαν κόλα χαρτί την μπαλοτατζιόν[2] όπου έγινε εις το άνωθεν χωρίον διά τους προέδρους Σεκρετάριον[3] και Ελετώρο[4]. Φαίνεται γινάμενη την εχθές, γραμμένη και υπογεγραμμένη από τον ίδιον σεκρετάριον Παπά Σταμάτη Βέργη, διά να του ερεγγιστράρω[5] και ινφιλτζάρω[6] εις το παρών μου πρωτόκολο διά μπατοτινήν φύλαξην και ενέργειαν, και διά να του απαφίσω κόπια όμοια αυτεντική[7] διά να την επιχειριστούν όθεν τους χρειαστή και ούτως ενώπιον μαρτύρων του Νικολέτου Αρβανιτάκη του ποτέ Ανανστάση και Σπύρου Σκαφιδά του Δημητρίου και οι δύο από χωρίον Βαρυπατάδες.
Εξακολουθεί το ρουγίστρο[8] του άνωθεν χαρτί πριβάτου[9].
Εν Χριστού ονόματι αμήν, 1802, Ιανουαρίου πρώτη. Εσυναχθήκαμεν εις την μονήν της Υπεραγίας Θεοτόκου όλοι οι κάτοικοι του χωρίου Κουραμάδες μετέπειτα της Θείας και Ιεράς Λειτουργίας, και όλοι ομοφώνως και με μίαν γνώμην εκλέξαμε διά Προέδρους τον κυρ Δάνδο Γραμμένο του ποτέ Στέλιου και κυρ Δάνδο Σγούρο του ποτέ Αρσένη και διά Σεκρατάριον εκλέξαμε τον ευβλαβή Παπά Σταμάτη Βέργη του ποτέ Γιακουμέτου. Και ευθύς επρόσταξαν οι άνωθεν Πρόεδροι τον Σεκρατάριον να συναριθμήση τους παρόντες και τους σαράντα. Και ευθύς ο άνωθεν Σεκρετάριος επήγεν από έναν εις έναν λέγοντας εις το αυτί ποίον ονομάζη διά εκλεκτόν, και οι παρόντες ονόμασαν τρία ονόματα και ονόμασαν τον κυρ Σπύρο Χυτήρη του ποτέ Δημήτρη και Σπύρο Γραμμένο του ποτέ Σταματέλου και κυρ Δημήτρη Γραμμένο του ποτέ Νικολέτου. Και επήρε ο άνωθεν Σπύρος Χυτήρης του ποτέ Δημήτρη μπάλες τριάντα εις το ναι και δέκα εις το όχι. Ομοίως, μπαλοτάραμε και τον Σπύρο Γραμμένο του Σταματέλου και επήρε μπάλες είκοσι πέντε εις το ναι και δέκα πέντε εις το όχι. Ομοίως εμπαλοτάραμε και τον Δημήτρη Γραμμένο του ποτέ Νικολέτου και επήρε μπάλες δέκα πέντε εις το ναι και είκοσι πέντε εις το όχι. Και έμεινε ο άνωθεν Σπύρος Χυτήρης ελετόρος.
Σταμάτης Ιερεύς Βέργης, Σεκρετάριος.
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Κ 697, Φίλτζα 11, σ. 12

Το παραπάνω έγγραφο αφορά στα ταραγμένα χρόνια 1801-1802, κατά τα οποία η νεοπαγής Ιόνιος Πολιτεία σπαρασσόταν από ταξικούς αγώνες με φόντο το σύνταγμα του κράτους. Το γεγονός ότι το παραπάνω πρακτικό χαρακτηρίζεται από τον συ συμβολαιογράφο ως «πριβάτο», μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η εκλογή αφορούσε στην ανάδειξη εκλεκτόρων από τις λαϊκές τάξεις, οι οποίοι με τη σειρά τους θα εξέλεγαν τα μέλη της «Εντίμου Αντιπροσωπείας», ύστερα από παράκληση του επικεφαλής των αστών, Σπ. Δελβινιώτη.
Η «Έντιμος Αντιπροσωπεία» είχε σαν σκοπό την κατάληψη της εξουσίας στο πλαίσιο μιας «δημοκρατικότερης» ερμηνείας του λεγόμενου «Βυζαντινού Συντάγματος» του 1800. Αν και η Αντιπροσωπεία φάνηκε αρχικά να πετυχαίνει τον στόχο της, διαλύθηκε τελικά τον Μάρτιο του 1802, ύστερα από
επέμβαση του αγγλικού στόλου.ο τογοι τ εωραρστοα χαρτί την ΄ποτέ πο ππρηαρτεις μ εκλογΝ


[1] Ντάντος: Αλέξανδρος.
[2] Μπαλοτατζιόν: ψηφοφορία.
[3] Σεκρετάριος: γραμματέας.
[4] Ελετώρος: εκλέκτορας.
[5] Ρεγγιστράρω: εγγράφω.
[6] Ινφιλτζάρω: εγγράφω σε επίσημα βιβλία.
[7] Κόπια όμοια αυθεντική: ακριβές αντίγραφο.
[8] Ρούγγιστρο: εγγραφή.
[9] Πριβάτο: ιδιωτικό.

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", 11-10-2006, σ. 5)

ΕΜΠΟΡΙΟ ΛΥΤΡΩΝ ΣΤΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ



Σκλαβοπάζαρο της Κωνσταντινούπολης. Αθήνα, Εθνική Βιβλιοθήκη Γ.Π 300.
Μπορεί η ναυμαχία της Ναυπάκτου να κατέληξε με την περιφανή νίκη των χριστιανικών δυνάμεων, δεν κατόρθωσε, όμως, να τερματίσει τις συγκρούσεις στη Μεσόγειο, ούτε να επιφέρει την ασφάλεια στις θαλάσσιες μεταφορές.
Ίσως να φαίνεται περίεργο, αλλά πειρατεία στα νερά της Μεσογείου δεν ασκούσαν μόνο οι Μουσουλμάνοι της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και των ακτών της Μπαρμπαριάς. Αντίστοιχα, από τα χριστιανικά κράτη εξορμούσαν Ιωαννίτες ιππότες της Μάλτας, Καταλανοί, Γάλλοι και Ιταλοί, οι οποίοι επιδίδονταν επίσης στην περιατεία και το κούρσος. Λίγο αργότερα, από τον 17ο αιώνα και μετά, εμφανίζονται και Άγγλοι και Ολλανδοί πειρατές, οι οποίοι κατέληξαν να είναι οι πλέον επίφοβοι. Είναι φανερό ότι ο όγκος των εμπορευμάτων και τα δίκτυα εξαγοράς αιχμαλώτων αποτελούσαν ισχυρούς πόλους έλξης για τους πανταχόθεν τυχοδιώκτες της θάλασσας, χωρίς να εξαιρούνται και Έλληνες πειρατές από τη Μάνη, τα Επτάνησα και άλλες περιοχές.
Αυτή η κατάσταση συνεχίστηκε κλιμακούμενη μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Μόνο τότε οι προσπάθειες των Βρετανών, των Γάλλων και των Αμερικανών, κατά κύριο λόγο, κατόρθωσαν να επιβάλουν μια κάποια ασφάλεια στη Μεσόγειο. Στο πλαίσιο αυτό, μάλιστα, οι Γάλλοι έθεσαν τις βάσεις για την αποικιοποίηση της Β. Αφρικής κατά τη δεκαετία του 1830.

Ύστερα από τον τελευταίο πόλεμο με τους Οθωμανούς στις αρχές του 18ου αιώνα, η ναυτική δύναμη της Βενετίας είχε περιοριστεί σημαντικά. Έτσι κι αλλιώς, οι Βενετοί είχαν χάσει την πρωτοκαθεδρία τους στο εμπόριο της Μεσογείου από τις εμπορικές επιχειρήσεις των Βρετανών, των Γάλλων και των Ολλανδών, οπότε δεν υπήρχε ανάγκη συντήρησης ισχυρού στόλου για να προστατεύουν τα εμπορικά πλοία.
Για να αντιμετωπίσουν, λοιπόν, τα προβλήματα που προέκυπταν από τη δράση των πειρατών, οι Βενετοί κατέφευγαν όλο και συχνότερα στη διενέργεια εράνων για την απελευθέρωση των αιχμαλώτων. Έτσι, ενώ μέχρι τότε η συγκέντρωση χρημάτων είχε εθελοντικό χαρακτήρα, η συμμετοχή των υπηκόων της Δημοκρατίας γίνεται σχεδόν υποχρεωτική.
Παρακάτω διαβάζουμε μία προκήρυξη του Μεγάλου Πρωτοπαπά Κέρκυρας για έρανο υπέρ της εξαγοράς σκλάβων.

ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΔΙΚΗ ΕΝΤΟΛΗ (18ος αι.)

Ημεῖς Εμμανουήλ Καλικιόπουλος Θεῷ Ελέει, Μέγας Πρωτοπαπάς Πόλεως και Νήσου Κερκύρας και της αυτῆς Διοικήσεως.
Εἰς ἐνέργειαν της Αὐθεντικῆς Επιστολῆς του νῦν Υψηλοτάτου Προβλεπτοῦ Γγενεράλ Θαλάσσης Κυρίου, κυρίου Ιακώβου Γραδενίγου, σταλθείσης προς ἠμᾶς εις τας 25= του παρόντος Ε.Ν. Προστάσσομεν ἄπαντας τους ημετέρους εφημερίους των παρ’ημίν Αγίων του Θεοῦ Εκκλησιῶν ταῦτης της Πόλεως μετά την ποίμευσιν του παρόντος να ήθελαν εις πάσαν Κυριακήν και άλλας ἑορτασίμους ημέρας ζητοῦν ελεημοσύνην διά την εξαγοράν τῶν ταλαιπόρων Σκλάβων ευρισκομένων εις χείρας των μισοχρίστων Αγαρηνών, βάνωντας καθ’ έκαστος εφημέριος εις την εκκλησίαν του εις τόπον αρμόδιον και φαινόμενον ένα κουτίον ἥτε σκάτουλα με την αυτήν επιγραφήν (Διά την εξαγοράν τῶν Σκλάβων)
Η δε συναχθείσα ἀπό καιροῦ Ελεημοσύνη θέλει σταλθεί όπου εις ποινήν του καθ’ενός παρηκόου, κατά το αυτεξούσιον της αυτής Υψηλότητος.
Εδόθη εκ της ημετέρας Ιεροπροεδρικής Καγγελαρίας αψπ΄ (1780) Μαΐου κδ΄(24)
† Εμμανουήλ ο Κερκύρας Μέγας Πρωτοπαπάς
∫ Στυλιανός Βλασσόπουλος Καγγελάριος
της Πρωτοπαπαδικής αξίας∫
Ι.ΑΚ., ΠΡΩΤΟΠ. 65, ΦΙΛΤΖΑ 5, σελ. 13r
 
Α.Ν.Κ., Πρωτοπαπ. 65, Φίλτζα 5, σ. 13r

Βλέπουμε ότι όποιος ιερέας δεν ακολουθούσε τις οδηγίες του Πρωτοπαπά θα τιμωρούταν, με εντολή του Προβλεπτή, βεβαίως.
Μπορούμε ακόμη να διακρίνουμε την εκμετάλλευση των δομών της Εκκλησίας από την πλευρά του κράτους, προκειμένου αυτό να προωθήσει τις πολιτικές του.

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", 1-11-2006, σ. 5)

ΟΙ ΚΕΡΚΥΡΑΙΟΙ ΟΙΝΟΠΑΡΑΓΩΓΟΙ ΚΑΙ ΤΟ ΕΒΡΑΪΚΟ ΚΟΣΕΡ




Τα τελευταία χρόνια το κρασί έχει κερδίσει ξανά την προτίμηση των καταναλωτών, ύστερα από μερικές δεκαετίες μειωμένης ζήτησης. Για τους προγόνους μας, όμως, το προϊόν της αμπέλου ήταν εξαιρετικά σημαντικό, τόσο από διατροφικής άποψης, όσο και σε εκδηλώσεις πολιτιστικού και κοινωνικού περιεχομένου. Για τον λόγο αυτό, η παραγωγή του κρασιού, από τα πρώιμα στάδια περιποίησης του κλήματος, μέχρι την εξαγωγή του τελικού προϊόντος από το βαρέλι, αποτελούσε μια πολύ σοβαρή διαδικασία, η οποία αποκτούσε συχνά τελετουργική υπόσταση.
Όπως, ίσως, θα θυμούνται οι παλαιότεροι, το σκάλισμα, το κλάδεμα, το «στερολόημα» και ο τρύγος συνοδεύονταν από ειδικά τραγούδια, στα οποία η επίκληση στο Θείο για το τελικό ευνοϊκό αποτέλεσμα αποτελούσε κοινό γνώρισμα. Η διαδικασία, δε, του πατήματος, του αλέσματος και της περιποίησης του κρασιού στο βαρέλι γίνονταν πάντα με έναν συγκεκριμένο τρόπο, παγιωμένο στο πέρασμα των αιώνων.
Το πάτημα των σταφυλιών στο σκαφώνι ή το πατητήρι πραγματοποιούταν με απόλυτο σεβασμό στο σταφύλι και τον χυμό του, όπως και τον ίδιο τον πατητή, ο οποίος πριν ξεκινήσει το έργο του δεχόταν τις περιποιήσεις των γυναικών, οι οποίες ήταν επιφορτισμένες με το λουτρό τω ποδιών του. Για το «ζύψιμο» οι άνδρες συγκεντρώνονταν στο λουτρουβιό, όπου το πιεστήριο συνέβαλλε στην παραγωγή του δεύτερου σημαντικότερου, μετά το λάδι, υγρού στη διατροφή των παλαιότερων εποχών.
Ένα άγνωστο πλέον στοιχείο, είναι ότι ο μούστος αφηνόταν να βράσει με το τσίπουρα για πέντε ημέρες ακριβώς. Ύστερα από αυτό το διάστημα, ο βρασμένος μούστος εξαγόταν και διοχετευόταν στα βαρέλια. Στο σκαφώνι απέμεναν τα τσίπουρα, στα οποία προσέθεταν νερό, το οποίο άφηναν για μερικές ώρες. Το νερό έπαιρνε γεύση και οινόπνευμα από τα τσίπουρα και έδινε το «λάγγερο»[1] ή «πιώμα», ένα ελαφρύ αλκοολούχο ποτό με σχετικά αφρώδη μορφή, το οποίο μπορούσε να καταναλωθεί αμέσως.
Ένα μέρος του κερκυραϊκού πληθυσμού που έδινε μεγάλη σημασία στον τρόπο παρασκευής του κρασιού για πολιτισμικούς και θρησκευτικούς λόγους, ήταν οι Εβραίοι. Ο λαός αυτός, αν και χωρίς εθνική εστία για πολλούς αιώνες, διατήρησε σχεδόν ανέπαφα τα έθιμα και τις παραδόσεις του, συμβουλευόμενος τα ιερά του βιβλία για τις δραστηριότητές του. Σχετικά με το κρασί, το οποίο, μάλιστα κατέχει υψηλή θέση στο εβραϊκό πολιτισμό, αφού το κιντούς (Kiddush: ένα ποτήρι με κρασί) χρησιμοποιείται στην έναρξη πολλών τελετών, οι Εβραίοι ακολουθούσαν, όσο τους επέτρεπαν οι συνθήκες τις επιταγές του ιερού βιβλίου της Τοράχ (Torah).
Για τούτο, όταν αγόραζαν κρασί προς ίδια κατανάλωση από τους Χριστιανούς Κερκυραίους, ζητούσαν να το παρασκευάζουν κατά το εβραϊκό τυπικό.
Ένα από τα πολλά συμβολαιογραφικά κείμενα στα οποία εντοπίζουμε τέτοιους όρους είναι το παρακάτω.

ΠΡΟΑΓΟΡΑ ΚΡΑΣΙΟΥ ΑΠΟ ΕΒΡΑΙΟ (16ος αι.)

αφπδ΄(1584) ημέρα δ΄(4) του Ιουνίου μηνός… Τη αυτή ημέρα, κυρ Αντώνιος Χητήρης από χωρίον των Κουραμάδων, παρών σωματικώς, συνεφώνησε μετά του παρόντος Ρεμπή Ανανία του Αβραάμ, Εβραίου, και πούλησε προς αυτόν εις τον καιρόν της εσωδίας της ερχαμένης του Τρύγου του παρόντος, κρασί βαρέλες 24 προς λήτρες 4 την βαρέλαν, με την υπόσχεσιν ότι να του γεμίζει ο άνωθεν Χητίρης δύο σκαφώνια σταφύλια από το αμπέλι λεγόμενο εις τα Κόκαλα… και να το πατή εβραϊκά κατά την συνήθεια των Εβραίων, βράζοντας το κρασί μέρες πέντε εις το σκαφώνι πατημένο και να το τραβεζάρουν[2], υποσχομένου του άνωθεν Χυτήρη να ανακράζει τον άνωθεν Εβραίον εις τον καιρόν όπου θέλη να τρυγήσει να ηβρίσκεται παρόν…. Ομοίως να κάμει και ο άνωθεν Εβραίος και το λάγγερον χάρισμα κατά την συνήθειαν, και λαμβάνοντας και τραβεζάροντας το αυτο κρασί εις τον καιρόν εις το σκαφώνι, να είναι υποσχόμενος ο άνωθεν Εβραίος να του το πληρώνη όλον όσον κρασί θέλη πάρη και το λάγγερον να το πέρνη ο Εβραίος από το σκαφώνι με έξοδον εδικόν του. Και ούτως συνεφώνησαν και ευχαριστήθησαν αμφώτεροι υπό μαρτυρίας Μάστρο Τζάνη Σωμερίτη και κυρ Λεονάρδου Καλυβά. Και αν δεν του δώσει ο άνωθεν Εβραίος τα άνωθεν τέσαρα τόλερα εις την άνωθεν διορίαν, να είναι το άνωθεν παζάρι χαλασμένο. Μάρτυρες οι άνωθεν.
Α.Ν.Κ., Συμβ. Τόμος Χ 13, σ. 301r

Αν και η εβραϊκή ιερή παράδοση απαγορεύει στους πιστούς να καταναλώνουν κρασί που έχουν φτιάξει αλλόθρησκοι, ή ακόμη και Εβραίοι που δεν τηρούν την αργία του Σαββάτου, το γεγονός ότι στην Ευρώπη της εποχής οι Εβραίοι δεν είχαν δικαίωμα να αποκτήσουν γη και, ως εκ τούτου, να καλλιεργήσουν οι ίδιοι, τους ανάγκαζε να αγοράζουν κρασί από τους Χριστιανούς, το οποίο. όμως έπρεπε να παρασκευάζεται σύμφωνα με τις προδιαγραφές του Κοσέρ (Kosher), του αυθεντικού εβραϊκού κρασιού.
Αυτό σήμαινε εκτός άλλων, ότι έπρεπε να παράγεται από τουλάχιστον τεσσάρων ετών αμπέλι στο οποίο δεν καλλιεργούνταν άλλα φυτά, ενώ κατά τη διάρκεια της βράσης δεν έπρεπε να αναμιχθεί με άλλα υλικά. Από το κρασί που παραγόταν, το 1% έπρεπε να χυθεί σε ανάμνηση του 10% που κατέβαλλαν οι Εβραίοι στον Ναό πριν την αποδημία τους. Κατά το πάτημα των σταφυλιών έπρεπε να είναι παρών ένας ραβίνος, όπως στην περίπτωσή μας ο Ρεμπί Ανανίας.


[1] Πρβλ. την ελαφριά μπύρα τύπου «Lager».
[2] Τραβεζάρω: μεταγγίζω.

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", 4-10-2006, σ. 4)

Συστήματα μέτρησης αγαθών στην Κέρκυρα (16ος-18ος αι.)



                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Ένα από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει όποιος ασχολείται με τη μελέτη της ιστορίας της Κέρκυρας, και ειδικά με ζητήματα που άπτονται της οικονομίας και της αγροτικής παραγωγής, είναι η πληθώρα των μέτρων και των σταθμών που χρησιμοποιούνταν στο παρελθόν.
Το ομολογουμένως απλό, βασισμένο στο δεκαδικό, σύγχρονο μετρικό σύστημα επινοήθηκε μόλις πριν από τρεις αιώνες. Πρωτοχρησιμοποιήθηκε στην επαναστατική Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα και από τότε κέρδιζε προοδευτικά έδαφος, μέχρι την υιοθέτησή του ως διεθνές σύστημα τον 20ο αιώνα. Μέχρι τότε, όμως, σχεδόν κάθε κράτος χρησιμοποιούσε τα δικά του μέτρα και σταθμά, πράγμα που δυσκόλευε τις συναλλαγές, αλλά και τους σύγχρονους ιστορικούς.
Στις αρχειακές πηγές που αφορούν την περίοδο της βενετοκρατίας στην Κέρκυρα, σε διάφορα έγγραφα, όπως συμβάσεις, διακανονισμούς, προικοσύμφωνα και άλλα συμβόλαια, απαντούν πολλές μονάδες μέτρησης, την αξία των οποίων συχνά δυσκολευόμαστε να προσδιορίσουμε.
Η μεγαλύτερη δυσκολία έγκειται στο ότι για κάθε είδος αγαθών χρησιμοποιούταν συχνά διαφορετικό μετρικό σύστημα. Π.χ., για το λάδι ή το κρασί χρησιμοποιούσαν τη βαρέλα ή την ξέστα, για τα δημητριακά το μόδι ή το μουτζούρι, ενώ άλλα προϊόντα τα μετρούσαν σε λίτρες. Κι αν αυτά τα μέτρα αντιστοιχούν σε συγκεκριμένα δοχεία, τα οποία τουλάχιστον είχαν σταθερό όγκο, τι να πει κανείς για την αλεσιά, που χρησιμοποιούταν ως μονάδα μέτρησης ελαιοκάρπου; Είχαν όλα τα ελαιοτριβεία τις ίδιες δυνατότητες; Τα πιεστήριά τους χωρούσαν ακριβώς την ίδια ποσότητα ελαιοκάρπου;
Στα παρακάτω αποσπάσματα εμφανίζονται αρκετές από τις παλιές μονάδες μέτρησης διάφορων προϊόντων, τις οποίες, μάλιστα έχουμε συναντήσει σε προηγούμενα άρθρα:

Αποσπάσματα νοταρικών πράξεων με διάφορα μέτρα (16ος -17ος αι.)

2/5/1621
…. Τον τόπον όνπερ έχει εις το χωρίον των Κουραμάδων, λεγόμενον εις τα Δέντρα. Το τρίτο ελεύθερο από παντός βάρους έως μιζουριού μισού…
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Β 57

4/6/1584
…επούλησε προς αυτόν εις τον καιρόν της εσοδείας της ερχαμένης του τρύγου του παρόντος χρόνου κρασί βαρέλες 24 προς λίτρες 4 την βαρέλαν…
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Χ 18, σ. 301

16/10/1569
…. Του χρεωστή λάδι μίλιτρα 7, δίδοντάς το έως τον ερχάμενον Δικέμβριον, το δε στάρι το επαράδωσε … τον κάθε χρόνον στάρι δεκάλιτρα πέντε…
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Γ 154

5/2/1542
…κρασίον μέτρα τρία ως φαίνεται παρά μίας γραφής νοταρικής…
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Μ 181, σ. 41

Με βάση τα παραπάνω, είναι σαφές ότι ένας πίνακας με τις αντιστοιχίες των παλιών μέτρων με τα σημερινά αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για τη μελέτη της τοπικής ιστορίας.

_______________________________
Γλωσσάριο

Αλεσιά: μονάδα μέτρησης ελαιοκάρπου, ίση με τη συνήθη χωρητικότητα του πιεστηρίου = 18 ξέστες: 288 λίτρα
Βαρέλα: δοχείο και μονάδα μέτρησης υγρών, περίπου ίση με 64 λίτρα.
Καρτεζί: μονάδα μέτρησης υγρών, περίπου ίσο με 0,14 λίτρα
Λίτρα: (βενετική) μονάδα μέτρησης βάρους, ιση με 456 γραμμάρια
Μουτζούρι ή μιζούρι: μονάδα μέτρησης στερεών, ίσο με 24 λίτρα.
Ξέστα: δοχείο και μονάδα μέτρησης υγρών, ίση με 16 λίτρα.



(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", 1932009, σ. 3)


Η Κέρκυρα και τα... νοσοκομεία της!


Έχουμε συχνά αναφερθεί στο παρελθόν στις υποδομές που οι Βενετοί και η τοπική Διοίκηση είχαν δημιουργήσει στο νησί μας. Σε σύγκριση με τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο, η Κέρκυρα είχε να επιδείξει πολλούς θεσμούς και ιδρύματα που στόχευαν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των Κερκυραίων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα πράγματα ήταν ειδυλλιακά. Άλλωστε, οι περισσότερες από αυτές τις υποδομές δημιουργήθηκαν έπειτα από πολύχρονες εκκλήσεις των ντόπιων προς τους Βενετούς κυρίαρχους ή ιδιωτικές πρωτοβουλίες.
Σχετικά με τον τομέα της Υγείας, έχουμε δημοσιεύσει αρκετά άρθρα για το λοιμοκαθαρτήριο και την υπηρεσία των Προβλεπτών της «Σανιτάς» (υγείας). Ένα στοιχείο που δεν είναι ευρύτερα γνωστό είναι ότι κατά τη διάρκεια της Βενετοκρατίας λειτούργησαν κάποια υγειονομικά ιδρύματα με τη μορφή νοσοκομείων για τους πολίτες. Πράγματι, εκτός από το σχετικά γνωστό στρατιωτικό νοσοκομείο της Αγίας Ιουστίνης, ήδη από τις αρχές του 15ου αιώνα, υπήρχε νοσοκομείο «για τους φτωχούς και τους αρρώστους»1, το οποίο φαίνεται ότι είχε ήδη ιδρυθεί κατά τις πρώτες δεκαετίες της βενετικής κυριαρχίας. Όπως, συμβαίνει συχνά με τα συστήματα υγείας, όμως, η διαχείρισή του ήταν από ένα σημείο κι έπειτα προβληματική, με αποτέλεσμα να παραμεληθεί και να παρακμάσει.
Εκατόν είκοσι χρόνια αργότερα, το 1536, σε πρεσβεία των Κερκυραίων προς τη Γαληνοτάτη, αναφερόταν ότι το νοσοκομείο βρισκόταν σε άθλια κατάσταση και η Κοινότητα της Κέρκυρας ζητούσε τη θέσπιση τακτικών εσόδων για τη συντήρησή του. Δυστυχώς, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν πρόκειται για το ίδιο νοσοκομείο των αρχών του 15ου αιώνα, είναι βέβαιο, όμως, ότι αυτό το ίδρυμα δεν συνέχισε τη λειτουργία του.
Δύο αιώνες αργότερα, στην Τρίτη δεκαετία του 18ου αιώνα, η Κέρκυρα δεν διέθετε κάποιο ίδρυμα περίθαλψης για τους πολίτες της. Οι πόλεμοι του 16ου και του 17ου αιώνα είχαν επιβαρύνει κατά πολύ τα δημόσια οικονομικά και οδήγησαν σε περικοπές των δαπανών. Ταυτόχρονα, όμως, το νησί γνώριζε μία περίοδο δημογραφικής ανάπτυξης που δεν είχε ανακόψει η εισβολή των Οθωμανών το 1716.
Η Βενετία και η τοπική Διοίκηση κώφευαν στα αιτήματα των Κερκυραίων, οι οποίοι, προκειμένου να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα της περίθαλψης, ξεκίνησαν μία δική τους, πρωτοβουλία. Με βάση κάποια ιδιωτικά κεφάλαια και τη συνεπή εργασία κάποιων ανθρώπων, η Κέρκυρα απέκτησε τελικά ένα νοσοκομείο «διά να αποσκεπάζωνται ...οι ασθενείς Χριστιανοί...». Ο Στ. Βλασσόπουλος, στην εργασία του Στατιστικαί και ιστορικαί περί της Κερκύρας ειδήσεις, Κερκυραϊκά Χρονικά τόμος XXI, (1997), αναφέρει ως χρονολογία ίδρυσης του νοσοκομείου αυτού το 1739. Παρά ταύτα, όπως φαίνεται από το παρακάτω κείμενο από το Ιστορικό Αρχείο Κερκύρας, είναι πιθανό ότι το ίδρυμα αυτό λειτουργούσε ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1720.


Αίτηση διορισμού ιερέως στο νοσοκομείο της Κέρκυρας (18ος αι.)


αψκζ΄ (1727), Ιανουαρίου κα΄(21η) ε.π. ...

Ευλαβιτικής ψυχής εργασία και έξοδος εστάθη το Νοσοκομείον, όπου εις την θεοφρούρητον ταύτην πόλιν οικοδομήθη διά να αποσκεπάζωνται εις αυτό και να ιατρεύονται οι απηλπισμένοι πτωχοί ασθενείς Χριστιανοί, ήτε ξένοι, ήτε εντόπιοι. Σκοπός είναι του κτίσαντος, ότι εις κάθε καιρόν ήμισυ να είναι εκ των Λατίνων και οι άλλοι ήμισυ εκ των Ανατολικών. Και επειδή διά να κατορθωθή τέλεια τέτοιον θεάρεστον έργον δεν φθάνη να ευρίσκουν οι άρρωστοι έτοιμαις τας ιατρίαις εις τα πάθη του σώματος, ημί περιπλέον να θεραπέυονται και εις την ψυχήν, όπου είναι το κυριώτερον του άνωθεν, διά τούτο χρειάζεται να έχουν πρόχειρον και τον ιατρόν της ψυχής, ένα, δηλαδή, ιερέα και πνευματικόν εκ της Ανατολικής Εκκλησίας, ο οποίος να έχη υπόσχεσιν να τους μεταδίδη τα αναγκαία Μυστήρια, τόσον της εξομολογήσεως, όσον και της Αγίας Μεταλήψεως και να ενταφιάζη ακόμη τους αποθνητόντας, όπου ήθελε προσταχθή (...) η ταφή τους. Όθεν λαμβάνω αφορμήν εγώ Ιωάννης Δηλότης, να προσδράμω εις την υμετέραν Παναιδεσιμότητα ως ποιμένα και πρόεδρον της θεοκτίστου ταύτης πολιτείας, αναζητώντας ότι να ήθελε διαλεχθή ένας πνευματικός πατήρ διά να αναπληρώση αδιαλήπτως την ρηθείσαν ψυχωφελή υπηρεσίαν...

Α.Ν.Κ., Μεγάλοι Πρωτοπαπάδες, Τόμος 23, φ. 5, σ. 284r


Οι Κερκυραίοι του 18ου αιώνα δεν έμειναν με σταυρωμένα τα χέρια στην αδυναμία ή την απροθυμία της Πολιτείας να ιδρύσει νοσοκομείο στο νησί. Τρεις αιώνες αργότερα, οι κάτοικοι της Κέρκυρας βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση. Θα επιδείξουν, άραγε, ανάλογη αποφασιστικότητα;

____________________________
Σημειώσεις

1 Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου Ε., Πρεσβείες της βενετοκρατούμενης Κέρκυρας (16ος – 18ος αι.), ΓΑΚ, 2002, σ.σ. 170-172.

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", στις 21 Ιανουαρίου 2009, σ.9)

24/2/10

Η Εβραϊκή Κοινότητα της Κέρκυρας, η Συναγωγή και το νεκροταφείο (16ος αι.)

Τις προηγούμενες εβδομάδες αναφερθήκαμε στις ορθόδοξες θρησκευτικές αδελφότητες στην Κέρκυρα της περιόδου της βενετοκρατίας. Περιγράψαμε τον τρόπο σύστασής τους και ανάδειξης των διοικήσεών τους, ενώ σε προηγούμενες περιπτώσεις έχουμε αναφερθεί στον τρόπο λειτουργίας τους. Δεν ήταν όμως μόνο οι Ορθόδοξες αδελφότητες που λειτουργούσαν με τέτοιον τρόπο. Ανάλογα λειτουργούσε και η Εβραϊκή θρησκευτική κοινότητα.

Η εβραϊκή παρουσία στο νησί ανάγεται μάλλον στα ύστερα ρωμαϊκά χρόνια, αν όχι νωρίτερα. Αν και δεν υπάρχουν συγκεκριμένα στοιχεία που να τεκμηριώνουν αυτή την εικασία, δεν μπορούμε παρά να θεωρήσουμε ότι κατά τον πρώτο αιώνα μετά Χριστόν, και ιδιαίτερα μετά τη μετατροπή της Ιουδαίας σε ρωμαϊκή επαρχία με την εκστρατεία του Τίτου που έληξε με την καταστροφή της Ιερουσαλήμ, αρκετοί Εβραίοι εγκαταστάθηκαν και στην Κέρκυρα. Την ίδια περίοδο εξάλλου έχουμε εβραϊκές εγκαταστάσεις και σε άλλες ελληνικές πόλεις, τόσο στη Μικρά Ασία, όσο και στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Μέχρι και τους πρώτους αιώνες της δεύτερης χιλιετίας δεν έχουμε αναφορές στην εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας, όμως τον 12ο αιώνα ένας Ισπανοεβραίος περιηγητής, ο Βενιαμίν Μπεν Γιονά αναφέρει Εβραίους κατοίκους στο νησί. Είναι βέβαιο πάντως ότι στα τέλη του 14ου αιώνα η εβραϊκή κοινότητα της Κέρκυρας ήταν ευάριθμη και ακμάζουσα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην επιτροπή που συστάθηκε το 1386 για την προσχώρηση του νησιού στη Βενετική Δημοκρατία, συμμετείχε και ένας Εβραίος, ο Δαυίδ Σέμος.

Από το σημείο αυτό κι έπειτα ο εβραϊκός πληθυσμός εμπλουτίστηκε από Σεφαραδίτες Εβραίους που ήρθαν ως πρόσφυγες από την Ισπανία, αλλά και Πουλιέζους που διώχθηκαν από τη Νότια Ιταλία. Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν στη δεκαετία του 1570 η Βενετία αποφάσισε την απέλαση των Εβραίων της επικράτειάς της, οι Εβραίοι της Κέρκυρας εξαιρέθηκαν. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν κι εδώ διακρίσεις εις βάρος τους, αφού όπως σε ολόκληρη την Ευρώπη και στην Κέρκυρα οι Εβραίοι δεν είχαν δικαίωμα να κατέχουν γη και ήταν υποχρεωμένοι να κατοικούν σε ξεχωριστή συνοικία. Επίσης, ήταν υποχρεωμένοι να φέρουν διακριτικό κίτρινο σήμα ή σκούφο, ενώ αναφέρεται και το έθιμο οι Χριστιανοί να πετροβολούν την εβραϊκή συνοικία κατά τη Μεγάλη Παρασκευή.

Δυστυχώς, οι Κερκυραίοι Εβραίοι υπήρξαν επίσης θύματα των μεσαιωνικών προκαταλήψεων και αποδέκτες της εχθρότητας μίας κοινωνίας αρκετά σκληρής με τα σημερινά δεδομένα. Παρόλα αυτά θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί σχετικά με την περιγραφή της ζωής των Εβραίων στην Κέρκυρα, αφού σε καμία περίπτωση δεν μπορούμε να θεωρήσουμε ότι βρίσκονταν υπό διωγμό.

Η Εβραϊκή κοινότητα, παρά τις διακρίσεις που υφίστατο, αναπτύχθηκε σημαντικά στους επόμενους αιώνες. Αξίζει μάλιστα να σημειώσουμε ότι το 1716 οι Εβραίοι της Κέρκυρας πολέμησαν με αυταπάρνηση τους Οθωμανούς επιδρομείς, δείγμα του ότι θεωρούσαν τη ζωή τους εδώ καλή, ενώ σε αντίστοιχες περιπτώσεις εβραϊκές κοινότητες είχαν υποστηρίξει την Οθωμανική κατάκτηση, καθώς οι Οθωμανοί ήταν γενικά ανεκτικοί απέναντί τους.

Όπως και άλλες κοινωνικές ομάδες, οι Εβραίοι ήταν οργανωμένοι γύρω από τη θρησκεία τους. Κέντρο της κοινότητάς τους ήταν η Συναγωγή, η οποία φαίνεται ότι λειτουργούσε παρόμοια με τις χριστιανικές θρησκευτικές αδελφότητες. Στο παρακάτω έγγραφο από το Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας, αναφέρεται η συμφωνία μεταξύ της διοίκησης της Συναγωγής και τεχνιτών για την περιτείχιση του εβραϊκού νεκροταφείου.



Συμφωνία για την περιτείχιση του εβραϊκού νεκροταφείου (Κέρκυρα 16ος αι.)



1562, ημέρα β΄(2α) του Μαΐου μηνός...

Την άνωθεν, κυρ Ιωσέφ Κόρκος και κυρ Ισαάκ Πτηγγάλης και κυρ Ηλίας Χανανίας, ως πριόρηδες και κυβερνήται της Συναγωγής των Κορφιατών, παρόντες εσυμφώνησαν μετά του παρόντος Μισέρ Αλοΐζου Δα Βενέτζια... ήγουν ο ειρημένος Μισέρ Αλοΐζος υπόσχεται να κουμπλίρη τον πήργον ήρχισεν να κτίζεη εις τα μνήματα των Εβραίων, κείμενα εις την περιοχήν του Αβράμη, εις ουργιές σαράκοντα, μετά πετρών, ασβέστου και άμου του ειρημένου Μισέρ Αλοΐζου και να κάμη τον ασβέστην ... και να βάλη μέσα εις τον ασβάστην χώμα μόνον άμον και να γένι εις το χόντρομα όσο και τον άλλον πήργον παλαιόν ευρίσκεται κτισμένος... και να υπάγη εις το ύψος μία ουργιά και εις το μάκρος έως να τελειωθούν οι άνωθεν ουργιές, ήτοι με τον πύργον τον παλαιόν. Και αφού κτήση τον αυτόν πήργον να τον εμετρήσουν....

Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Μ 196, σ. 173



Με τα στοιχεία που περιέχονται στο παραπάνω έγγραφο μπορούμε να διασταυρώσουμε την ύπαρξη εβραϊκού νεκροταφείου στους πρόποδες του λόφου του Αβράμη, ήδη από τον 16ο αιώνα. Φαίνεται, βέβαια, ότι η κατασκευή του δεν είχε περατωθεί μέχρι τη δεκαετία του 1560. Ως εκ τούτου δεν μπορούμε να αποφανθούμε σχετικά με το αν το συγκεκριμένο νεκροταφείο ήταν εκείνο των Ρωμανιωτών, δηλαδή των γηγενών Εβραίων, ή των Σεφαραδιτών, οι οποίοι μετρούσαν λίγες μόλις δεκαετίες στο νησί. Γνωρίζουμε ότι το ρωμανιώτικο νεκροταφείο βρισκόταν από την πλευρά του Νέου Φρουρίου, δηλαδή εκεί που σήμερα βρίσκονται τα Τμήματα Ιστορίας και Αρχειονομίας του Ιονίου Πανεπιστημίου, ενώ το σεφαραδιτικό ήταν στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται το Νοσοκομείο.


(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα)

11/2/10

Οι Κερκυραίοι και η Μουσική: παράδοση αιώνων

Ο Αύγουστος είναι στην Κέρκυρα ένας μήνας γεμάτος πολιτιστικές εκδηλώσεις. Παντού στο νησί, στην πόλη και την ύπαιθρο, σε σχεδόν καθημερινή βάση, πραγματοποιούνται μουσικές κυρίως εκδηλώσεις, με πυρήνες τις πολυάριθμες φιλαρμονικές μας. Η μουσική αποτελεί εδώ και αιώνες μία σταθερή αξία για τους Κερκυραίους.

Η ιστορία της ανάπτυξης της μουσικής στην Κέρκυρα ξεκινάει από πολύ παλιά. Για τους βυζαντινούς και τους πρώτους αιώνες των δυτικών κυρίαρχων δεν διαθέτουμε πολλά στοιχεία. Φαίνεται, πάντως, ότι η Κέρκυρα ακολουθούσε τη βυζαντινή παράδοση, σύμφωνα με την οποία η μουσική ήταν κυρίως εκκλησιαστική, αν και για την περίοδο αυτή το ίδιο ίσχυε και στην υπόλοιπη χριστιανική Ευρώπη.

Φυσικά, παράλληλα προς την εκκλησιαστική μουσική, υπήρχε και η λαϊκή, η οποία έτερπε τον απλό λαό στα πανηγύρια, τους γάμους και σε άλλες περιστάσεις, καθώς και η “επίσημη”, η οποία ακουγόταν σε στρατιωτικές τελετές ή στις επίσημες τελετές της διοίκησης. Η λαϊκή μουσική στηριζόταν κυρίως στους ήχους πνευστών, όπως οι αυλοί διαφόρων τύπων, κρουστών, αλλά δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τη χρήση και κάποιων έγχορδων, όπως το σαντούρι.

Σε κάθε περίπτωση, η Κέρκυρα, ως εξάρτημα της Δύσης, ήρθε από νωρίς σε επαφή - ή μάλλον συμμετείχε – με την ανάπτυξη της κοσμικής μουσικής στην Ευρώπη, η οποία συντελέστηκε στα χρόνια της Αναγέννησης. Στις αρχές του 16ου αιώνα εμφανίστηκαν “ελαφρά” είδη μουσικής, τα οποία χαρακτηρίζονται από την εύθυμη διάθεσή τους και την απλότητά τους. Μέχρι τα μέσα του αιώνα, είχε διαμορφωθεί στην Ιταλία το “καντσόνε”, ένα μουσικό είδος ρυθμικό, “ελαφρύ” και γρήγορο, το οποίο παιζόταν κυρίως από χάλκινα πνευστά.

Η ανάπτυξη της κοσμικής, “λαϊκής” μουσικής είχε ως αποτέλεσμα την εμφάνιση νέων μουσικών οργάνων και την προσπάθεια τελειοποίησής τους από τους κατασκευαστές. Ταυτόχρονα, οι γνώστες των οργάνων αυτών έγιαν ανάρπαστοι, τόσο ως εκτελεστές της νέας μουσικής, όσο και ως δάσκαλοι για όσους επιθυμούσαν να μάθουν τα νέα όργανα.

Αν και η Κέρκυρα εκείνη την εποχή τοποθετείται γενικά στην περιφέρεια της Δυτικής Ευρώπης, φαίνεται ότι οι ντόπιοι παρακολουθούσαν από κοντά τις εξελίξεις στη μουσική, στοιχείο που καταδεικνύει ότι οι Κερκυραίοι έτρεφαν ανέκαθεν μεγάλη εκτίμηση στην τέχνη του πενταγράμμου. Όπως αποκαλύπτει το παρακάτω έγγραφο από το Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας, ήδη από τα μέσα του 16ου αιώνα, στο νησί υπήρχαν ορχήστρες χάλκινων πνευστών και δάσκαλοι που δίδασκαν την τέχνη τους.


Σύμβαση διδασκαλίας τρομπέτας (Κέρκυρα 16ος αι.)

αφμθ΄(1549) ημέρα η΄(8η) μηνός Οκτωβρίου
τη αυτή (ημέρα), Μαστρο Βαλέριος Καλαβρέζος τρουμπετάς, παρών ομολόγησεν ότι υπόσχεται να μαθητεύση τον παρόντα Πιέρον, ανηψιόν του παρόντος Μαστρο Ϊάκουμου Μωραΐτη ταρανέζου, την τρουμπέτα, όπου να είναι μάστορας να πέζη με την συντροφείαν1. Ο δε ρηθείς Μαστρο Ϊάκουμος υπόσχεται χρεωστή να δώση και πληρώση προς τον άνωθεν Μαστρο Βαλέριον, διά όνομα του ανηψιού αυτού, Πιέρου, διά την μάθηση όπου του θέλη μαθητεύση, δουκάτα δέκα. Και αν ουδέν τον ήθελε μαθητεύση τεντέροντας2 ο ρηθής Πιέρος να χρεωστή ο άνωθεν Μαστρο Βαλέριος να τον πληρώση όλα τα ντάνα και ιντερέσα3. Και αν ήθελε λίψη από ετία του ρηθέντος Πιέρου, αν ουδέν ήθελε τεντέρη, να χρεωστή να πληρώνη τα ρηθέντα δουκάτα ι΄(10). Και ούτως εσυμφώνησαν υπό μαρτυρίας Μαστρο Γεωργίου Κοκικόρη τρουμπετά και Μαστρο Μπατίστα Πισμούντη τρουμπετά.
......................
αφνγ΄(1553), Αυγούστου ζ΄(7η). Ηλιώθη δια θελήσεως των άνωθεν δύο μερών Μαστρο Βαλέριου και κυρ Πιέρου, ότι είναι ευχαριστημένοι το έν μέρος εκ το έτερον. Υπό μαρτυρίας κυρ Δημητρίου Τζικλίνου και Μαστρο Λιού Σφακιώτη

Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Β 176, Φ. 9, σ. 212r

Όπως προκύπτει από το παραπάνω έγγραφο, στη Νότια Ιταλία είχε ήδη συσταθεί συντεχνία μουσικών, καθώς τον τίτλο του “Μάστορα” μπορούσε να φέρει μόνο αυτός που είχε αναγνωριστεί ως “μάστορας” από τη συντεχνία. Επίσης, προκύπτει ότι μία “συντροφία”, μία ορχήστρα δηλαδή, είχε συσταθεί στην Κέρκυρα από Καλαβρέζους και μερικούς Κερκυραίους μουσικούς. Η μεγάλη υπόληψη που είχαν από τότε οι Κερκυραίοι στη μουσική, φαίνεται και από τη μεγάλη αμοιβή που ο Μαστρο Ιάκουμος είναι διατεθειμένος να καταβάλει ώστε ο ανηψιός του να μάθει την τέχνη της τρομπέτας.

(Το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα" )

Μοναστικά καταφύγια στην Κέρκυρα

Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες ο μοναχισμός απετέλεσε ένα φαινόμενο που σταδιακά απέκτησε τεράστια σημασία, όχι μόνο για την Εκκλησία, αλλά και για το σύνολο της κοινωνίας. Ο άνθρωπος που είχε ενδυθεί το μοναχικό σχήμα θεωρούταν πρότυπο της χριστιανικής κοινωνίας, και γι’ αυτό πολλοί έσπευδαν να μονάσουν. Από την άλλη, όμως, δεν ήταν λίγες οι περιπτώσεις που κάποιοι χρησιμοποιούσαν τις μοναστικές πολιτείες προκειμένου να αντιμετωπίσουν πολιτικά ή κοινωνικά ζητήματα.

Πέρα λοιπόν από όσους λάμβαναν το μοναχικό σχήμα από ευσέβεια ή έστω από θαυμασμό στους μοναχούς, υπήρχαν κι εκείνοι που γίνονταν μοναχοί επειδή τους επεβλήθη. Σ’ αυτήν την κατηγορία μπορούμε να εντάξουμε όλες εκείνες τις περιπτώσεις στη μεσαιωνική (βυζαντινή και δυτική) ιστορία που οι πολιτικοί ηγέτες έκλειναν σε μοναστήρια τους πολιτικούς τους αντιπάλους, ή και μέλη της οικογένειάς τους λόγω δολοπλοκιών. Επίσης, πρέπει να εντάξουμε και όσους γίνονταν μοναχοί έπειτα από την επιμονή της οικογένειάς τους, προκειμένου να μην δημιουργήσουν οικογένεια και διασπαστεί έτσι η πατρική περιουσία. Σ’ αυτήν την κατηγορία, βέβαια, ανήκαν κυρίως γόνοι – άνδρες και γυναίκες – των αριστοκρατικών οικογενειών. Τέλος, υπήρχαν και οι περιπτώσεις που μοναχές γίνονταν γυναίκες οι οποίες είχαν «ατιμαστεί», κατά τη φρασεολογία και νοοτροπία της εποχής.

Σήμερα, οι περισσότεροι αισθανόμαστε οίκτο για όλους αυτούς τους ανθρώπους που αναγκάστηκαν να απαρνηθούν τη φυσιολογική ζωή, είτε επειδή τους επεβλήθη άμεσα, είτε επειδή τους οδήγησαν εκεί οι νόρμες της εποχής. Είναι δε τόση η απόσταση που μας χωρίζει από εκείνες τις εποχές και νοοτροπίες, ώστε συχνά θεωρούμε ότι η «θεοκρατική» κοινωνία με επικεφαλής τους ιερωμένους, κινούμενη από φανατισμό και μισαλλοδοξία έναντι της φυσιολογικής ζωής, οδηγούσε πολλούς ανθρώπους σε μία μίζερη και δυστυχισμένη ζωή.

Παρόλα αυτά, δεν πρέπει να αγνοούμε ότι πολλοί είχαν ασπαστεί τον μοναστικό βίο κινούμενοι από την ευσέβειά τους και αφού έγιναν μοναχοί διήγαν μία ζωή που μόνο μίζερη δεν μπορεί να χαρακτηριστεί. Επίσης, δεν ήταν λίγες και οι περιπτώσεις που κάποιοι άνθρωποι βρήκαν στα μοναστήρια καταφυγή από τις δυστυχίες του «έξω» κόσμου.

Στην Κέρκυρα των νεότερων χρόνων παρατηρείται μεγάλη απήχηση του μοναχισμού και γνωρίζουμε αρκετά μοναστήρια – ανδρικά και γυναικεία – που υπήρχαν στο νησί. Γνωρίζουμε επίσης περιπτώσεις που φαίνεται ότι κάποιες νεαρές γυναίκες υποχρεώθηκαν από τις οικογένειές τους να ενδυθούν το ράσο. Στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας, όμως, βρήκαμε και μία περίπτωση που μία νεαρή μοναχή, όχι μόνο δεν είχε κλειστεί στο μοναστήρι παρά τη θέλησή της, αλλά διεκδίκησε με πάθος το δικαίωμά της να παραμείνει εκεί.

Έκθεση Μέγα Πρωτοπαπά σχετικά με νεαρή μοναχή (Κέρκυρα 19ος αι.)

Τη 13η Αυγούστου 1856
Προς τον Εκλαμπρότατον Κύριον Κόμητα
Σπυρίδωνα Βούλγαριν
Έπαρχον

Εκλαμπρότατε Κύριε,

Η νεανίς Ρόζα Αλεξάνδερ έγκειται εξετούμενη την παρά τη Κυβερνήση πρεσβείαν και μεσιτείαν της Εκκλησίας. Ο πατήρ αυτής, υιός πλουσίου εμπόρου Άγγλου, αποκατασταθής μν επό πολλά έτη εν τη νήσω ταύτη, υποστάς δε πολλάς απροσδοκήτους περιπετείας... ετελεύτησε νέος, καταλιπών ορφανήν εν απαλωτάτη ηλικία την αθλίαν Ρόζα.

Η μήτηρ αυτής, ολίγον ύστερον της αποβιώσεως του ανδρός, μετέβη εις δεύτερον γάμον. Η δε νεανίς Ρόζα, ήτις ανετράφη κατά τα δόγματα της ορθοδόξου Ανατολικής του Χριστού Εκκλησίας, εισήχθη δεκατριών ετών ούσα την ηλικίαν εις το Μοναστήριον της Αγίας Ευφημίας. Η μήτηρ αυτής διά πάσης θυσίας επλήρωσεν ακριβώς εις το Μοναστήριον επί τρία έτη τον μηνιαίον μισθόν τεσσάρων ταλλήρων, αλλ’ είτε εξ απολύτου ελλείψεως μέσων, είτε εκ δυστροπίας του μητρυιού, από δύο ήδη μηνών επαύθη η πληρωμή του μηνιαίου. Στερουμένη δε του Μοναστηρίου προσόδων, η δυστυχής Ρόζα ηναγκάσθη ίνα εξέλθη....

Εις τοιαύτον δυστύχημα περιπεσώσα η νεανίς Ρόζα, και εξ ενδομύχου κλίσεως ορμώσα προς τον μοναστικόν βίον, ένθα μόνον εγνώρισεν ηρέμους και αθορύβους ημέρας, επικαλείται δι’ εμού τα φιλάνθρωπα και φιλελεήμονα σπλάχνα της Υμετέρας Εκλαμπρότητος και των Ευγενών Επαρχιακών Συμβούλων, και ικετεύει μεν αυτή... όπως απαλλάξητε αυτήν εκ της εν η διάκειται ελεηνής περιστάσεως, διορίζοντες... το μέσον ίνα επανακάμψη και διαμείνη του λοιπού εις το Ιερόν Μοναστήριον.....

Αθανάσιος
Μητροπολίτης Κερκύρας

Α.Ν.Κ., Μητροπολίται, Φ. 139, Υποφ. 12

Η νεαρή Ρόζα είναι προφανές ότι δεν είχε μία όμορφη οικογενειακή ζωή μετά τον θάνατο του πατέρα της. Ο πατριός της ήταν μάλλον δύσκολος άνθρωπος, ίσως και σκληρός απέναντι στην προγονή του. Γι’ αυτό και τελικά η δεκατριάχρονη Ρόζα οδηγήθηκε στο μοναστήρι, αρχικά όχι ως μοναχή, αλλά ως εσώκλειστη τρόφιμος. Σύντομα, όμως, τα χρήματα των τροφείων της στέρεψαν και η Ρόζα επέστρεψε στο σπίτι της, για να αντιμετωπίσει μία κατάσταση χειρότερη από πριν. Για τούτο ζήτησε τη μεσιτεία του Μητροπολίτη Αθανασίου προς την Κυβέρνηση, ώστε να αρθούν τα κωλύματα του νόμου (προφανώς λόγω της ηλικίας της) και να της επιτραπεί να γίνει μοναχή στο μοναστήρι της Αγίας Ευφημίας, όπου, όπως αναφέρεται «μόνο εκεί γνώρισε ημέρες ήσυχες».

(Το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα")

27/12/09

Οι Πρωτοπαπάδες και οι Λατίνοι Αρχιεπίσκοποι (16ος αι.)




Είδαμε την προηγούμενη εβδομάδα πώς οι φιλοδοξίες κάποιων Καθολικών Αρχιεπισκόπων, αλλά και η γενικότερες τάσεις της Καθολικής Εκκλησίας κατά τα ύστερα μεσαιωνικά χρόνια και κατά τη Μεταρρύθμιση, δημιουργούσαν ζητήματα στη λειτουργία, ή ακόμη και την υπόσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κέρκυρα. Σήμερα θα ολοκληρώσουμε αυτό το θέμα, αξιοποιώντας ένα ακόμη μέρος του σχετικού εγγράφου που εντοπίσαμε στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας.
Όπως αναφέραμε και στο προηγούμενο άρθρο, στα μέσα του 16ου αιώνα ο Καθολικός Αρχιεπίσκοπος διά του Βικαρίου του είχε διεκδικήσει την αποκλειστικότητα στην απονομή της δικαιοσύνης σε θέματα εκκλησιαστικού δικαίου, ακόμη και για υποθέσεις που αφορούσαν τους Ορθοδόξους. Το Τάγμα των 32 ιερέων που διοικούσε την Ορθόδοξη Εκκλησία της Κέρκυρας με επικεφαλής τον Μέγα Πρωτοπαπά, είχε αποστείλει τον ιερέα Αλοΐσιο Ραρτούρο, μία εξέχουσα εκκλησιαστική (και όχι μόνο) προσωπικότητα στη Ρώμη, ώστε να ζητήσει από την Αγία Έδρα τον σεβασμό των δικαιωμάτων των ορθοδόξων στην Κέρκυρα.
Τα αποτελέσματα της συνάντησης στο Βατικανό ήταν θετικά, όπως και της ακρόασης από το Δουκικό Συμβούλιο στη Βενετία. Παρόλα αυτά, ο Βικάριος της Καθολικής Αρχιεπισκοπής απαίτησε και δεύτερη κρίση στη Βενετία, στην οποία και πάλι προσήλθε ο ιερέας Αλοΐσιος Ραρτούρος. Και η κρίση αυτή αναγνώρισε τα δικαιώματα των Ορθοδόξων.
Όλη αυτή η διαδικασία, καθώς και το σχετικό έγγραφο προσφέρονται για την εξαγωγή κάποιων συμπερασμάτων για τα εκκλησιαστικά πράγματα της Κέρκυρας κατά τη συγκεκριμένη περίοδο.
Αφενός παρατηρούμε μία διαρκή πίεση από την πλευρά της Αρχιεπισκοπής, η οποία στόχευε σαφώς στην αποδυνάμωση του Μέγα Πρωτοπαπά που λειτουργούσε ως οιωνεί επίσκοπος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, παρότι οι αρμοδιότητες και οι εξουσίες του είχαν κολοβωθεί από την εποχή των Ανδεγαυών. Είναι βέβαιο ότι οι διεκδικήσεις αυτές ήταν σύμφωνες με την ερμηνεία της Συνόδου της Φλωρεντίας από την Καθολική Εκκλησία και είχε ως απώτερο σκοπό την πλήρη υπαγωγή όλου του χριστιανικού πληθυσμού στην Αρχιεπισκοπή.
Αφετέρου, παρατηρούμε τη δυσκολία με την οποία η Ορθόδοξη Εκκλησία της Κέρκυρας αντιμετώπισε τη συγκεκριμένη κρίση. Βλέπουμε ότι το Τάγμα των 32 απετέλεσε τον μόνο συνομιλητή, τόσο του Βατικανού, όσο και της Βενετικής εξουσίας. Δεν αναφέρονται παρεμβάσεις ούτε πολιτικών φορέων και προσώπων της Κέρκυρας, ούτε θρησκευτικών αξιωματούχων της Ορθόδοξης Εκκλησίας εκτός του νησιού.
Επίσης, δεν μπορούμε παρά να παρατηρήσουμε το γεγονός ότι το Τάγμα των 32 αδυνατούσε ακόμη και να καλύψει τα έξοδα των μετακινήσεων του ιερέα Αλοΐσιου Ραρτούρου στη Ρώμη και τη Βενετία. Από το γεγονός αυτό φαίνεται τόσο η δύσκολη θέση στην οποία είχε περιέλθει η Ορθόδοξη Εκκλησία της Κέρκυρας μετά την αφαίρεση του μεγαλύτερου μέρους της περιουσίας της από τους Ανδεγαυούς, όσο και ότι η όποια περιουσία είχε συγκεντρωθεί από τότε, ήταν μάλλον πενιχρή.
Οι σχέσεις των δύο Εκκλησιών, αλλά και των ποιμνίων τους πέρασαν από αρκετές κρίσεις και ταραχές. Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο κρίσιμη από τον 19ο αιώνα μέχρι τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς η θρησκευτικότητα χρησιμοποιήθηκε για την εξυπηρέτηση πολιτικών στόχων, κυρίως από την πλευρά της Ιταλίας. Ο λόγος, πάντως που μελετούμε τα γεγονότα του παρελθόντος, δεν στοχεύει ούτε σε χαρακτηρισμούς, ούτε στη συντήρηση μισαλλοδοξίας μεταξύ των δύο δογμάτων. Το παράδειγμα της Κέρκυρας, άλλωστε, τουλάχιστον κατά τις τελευταίες δεκαετίες, δείχνει πώς μία κοινωνία μπορεί να ενσωματώσει διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις με σεβασμό του ενός από τον άλλο και αρμονική συνύπαρξη.


Αφνα΄(1551), ημέρα γ΄(3η) Οκτωβρίου
(συνέχεια από το προηγούμενο)...συνέβη και άλλη κρίσις περί της αυτής εξουσίας μετά του Βικαρίου εις το Εκλαμπρότατον Ρεγγιμέντον όθεν μοχθήσας και εξοδιάσας πολλά ο αυτός κυρ Αλέξιος κερδίσας, ο Βικάριος ανεκαλέσατο δεύτερον εις την Βενετίαν τον αυτόν Πρωτοπαπάν... κυρ Αλέξιον απελθείν εις την Βενετίαν περί της αυτής κρίσεως. Προσελθών ο αυτός Πρωτοπαπάς και Σακελίων μετά παρακλήσεως πολλής ικέτευσαν αυτόν απελθείν εις την Βενετίαν…υποσχόμενοι… το αυτό εσώδημα διά χρόνους τρείς, οποίον πάκτος εξοδιάσθη εις την κρίσην αυτήν και άλλον πλέον και πλέον άνευ τοις κόποις και μόχθοις τοις περισοίς του αυτού παπα κυρ Αλεξίου και κινδύνοις ους υπέμεινε πολλάκις υπέρ του αυτού τάγματος και συνεχώς… υπερμαχείν υπέρ πάντων των αδελφών…
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Μ 185, σ. 172r


(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα", 16-12-2009, σ. 3 )

Οι Μεγάλοι Πρωτοπαπάδες και ο Πάπας (16ος αιώνας)




Έχουμε πολλές φορές αναφερθεί στις σχέσεις των δύο Εκκλησιών που συνυπήρχαν (και συνυπάρχουν) στο νησί μας από τον 13ο αιώνα. Στο πλαίσιο αυτό έχουμε αναφερθεί στα προβλήματα και τις προστριβές των δύο δογμάτων, λόγω της συνεχούς πίεσης των Καθολικών Αρχιεπισκόπων προς τους Ορθοδόξους Πρωτοπαπάδες μέχρι το τέλος του 18ου αιώνα. Σήμερα, επανερχόμαστε στο ζήτημα αυτό, λόγω της ανεύρεσης ενός πολύ ενδιαφέροντος εγγράφου από το ΙΑΚ.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η κ. Έλλη Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου[i], η Κέρκυρα αποτελούσε μία ιδιόμορφη περίπτωση «με αρχηγούς δύο δογμάτων όχι ισόβαθμους, αλλά που το ποίμνιο του υποβαθμισμένου αρχηγού των ορθοδόξων (του πρωτοπαπά) ήταν ασυγκρίτως μεγαλύτερο από εκείνο του λατινεπισκόπου». Και μόνο αυτή η κατάσταση αρκούσε ώστε να τροφοδοτούνται εντάσεις. Όμως υπήρχε και ένας άλλος λόγος.
Κατά κανόνα τον οποίο επέβαλαν στον Πάπα οι Βενετοί, ο Λατινεπίσκοπος Κερκύρας έπρεπε να προέρχεται από αριστοκρατική βενετική οικογένεια. Παρόλα αυτά, οι αριστοκράτες Βενετοί προκαθήμενοι φαίνεται ότι δεν εκτιμούσαν ιδιαίτερα την τοποθέτησή τους στο νησί μας. Οι περισσότεροι από αυτούς δεν έσπευδαν να εγκατασταθούν στην Κέρκυρα, αλλά διοικούσαν την Εκκλησία τους μέσω ενός βικαρίου («πληρεξουσίου») και οι ίδιοι διέμεναν στη Βενετία. Ως εκ τούτου δεν ήταν εύκολο γι’ αυτούς να αντιληφθούν την κατάσταση στο νησί, με αποτέλεσμα να λαμβάνουν αποφάσεις οι οποίες έρχονταν σε αντίθεση τόσο με την πολιτική της Βενετίας, όσο και με το κοινό αίσθημα του τόπου.
Στο σημείο αυτό οφείλουμε να ξεκαθαρίσουμε ότι οι όποιες εντάσεις μεταξύ των δύο δογμάτων αφορούσαν κυρίως τις Εκκλησίες ως διοικητικούς μηχανισμούς. Οι πιστοί των δύο δογμάτων σπάνια συγκρούονταν την εποχή εκείνη για θρησκευτικούς λόγους. Ως πιο σημαντική περίπτωση μπορούμε ίσως να ξεχωρίσουμε τα γεγονότα που ακολούθησαν την αλλαγή του ημερολογίου. Τότε οι Καθολικοί και οι Ορθόδοξοι του νησιού γιόρταζαν σε διαφορετικές ημερομηνίες το Πάσχα, με αποτέλεσμα κάποιοι Καθολικοί να πειράζουν τους Ορθοδόξους κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα τρώγοντας επιδεικτικά κρέας, με αποτέλεσμα να σημειωθούν συγκρούσεις, οι οποίες πάντως δεν έλαβαν συνολικό χαρακτήρα.
Γενικά πάντως, οι Πάπες δεν φαίνεται να είχαν ψηλά στον προγραμματισμό της πολιτικής τους την περεταίρω υποβάθμιση της κατάστασης της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Κέρκυρα. Παρόλα αυτά, υπήρχαν περίοδοι που αυτό συνέβαινε. Η πρώτη ήταν εκείνη που ακολούθησε τη Σύνοδο της Φλωρεντίας-Φερράρας, και η δεύτερη εκείνη της Αντιμεταρρύθμισης που ακολούθησε τη Σύνοδο του Τρέντο.
Στη δεύτερη περίπτωση και παρά την αντίθετη στάση της Βενετίας που κράτησε θετική για την Ορθόδοξη Εκκλησία στάση, ο Λατινεπίσκοπος και ο βικάριός του επέμεναν στο να δικάζονται τα ζητήματα θρησκευτικού δικαίου που αφορούσαν τους Ορθοδόξους από την Καθολική Εκκλησία και όχι από τον Μεγάλο Πρωτοπαπά.
Στο έγγραφο που εντοπίσαμε στο Ιστορικό αρχείο της Κέρκυρας, περιγράφονται οι προσπάθειες που κατέβαλε ο τότε Μεγάλος Πρωτοπαπάς Κερκύρας, Αλοΐσιος Ραρτούρος για τη διαφύλαξη των δικαιωμάτων των Ορθοδόξων. Σήμερα δημοσιεύουμε το πρώτο μέρος.

Ταξίδι του Μεγάλου Πρωτοπαπά στη Ρώμη (16ος αι.)

Αφνα΄(1551), ημέρα γ΄(3η) Οκτωβρίου
Επειδή ο αιδεσιμότατος Πρωτοπαπάς πόλεως και νήσου κύριος Αλοΐζος ο Ραρτούρος και ο ποτέ κυρ Σακελίων[ii] παπα κυρ Γεώργιος ο Φλώρος, ως πρώτοι του Αγίου Ιερού Ταγματος των λβ΄(32) Ιερέων, διά μέρους αυτών και των λοιπών αδελφών του αυτού τάγματος υπέσχοντο δούναι του παπα κυρ Αλεξίου του Ραρτούρου το εσώδιμα όπερ έχουσιν εις την Στρογγυλήν Επισκοπιανών διά χρόνους δέκα, καθώς καθώς εγράφουσι ... φαίνεται αφλα΄(1531) μηνί Οκτωβρίω ως εκείνη φαίνεται πλατυτέρως, όπως ο ρηθείς παπα κυρ Αλέξιος οφείλει απελθείν εις την Ρώμην, κριθήναι μετά του Μητροπολίτου[iii] έμπροσθεν του Πάπα, και άλλων κριτηρίων, ίνα ο Πρωτοπαπάς έσται κριτής πασών των εκκλησιαστικών υποθέσεων της παρούσης νήσου μετά ιδίου εξόδου αυτού και κόπου και μόχθου εις την Ρώμην και εις την Αυθεντίαν[iv]. Διό πληρώσασι οι ρηθείς ιερείς την υπόσχεσιν ή υπέσχετο καλώς και αληθώς, εν Ρώμη και Βενετία μετά εξόδου αυτού. Και λαβών ο ρηθείς Πρωτοπαπάς την άπασαν εξουσίαν του κρίναι πάσας τας εκκλησιαστικάς υποθέσεις της πολεως και νήσου εις τους αφμβ΄(1542).....


_______________________

Σημειώσεις


[i] Ε. Γιωτοπούλου-Σισιλιάνου, Πρεσβείες της βενετοκρατούμενης Κέρκυρας (16ος-18ος αι.), ΓΑΚ-ΑΝΚ, 2002, σ. 88.
[ii] Σακελίων: εκκλησιαστικό αξίωμα.
[iii] Μητροπολίτης: εδώ εν. ο Λατίνος Αρχιεπίσκοπος.
[iv] Αυθεντία: εδώ εν. η Βενετία.


(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα")

18/10/09

Έγκλημα και συγχώρεση στην Κέρκυρα (16ος-17ος αι.)




Ο γνωστός νομικός του Διαφωτισμού, Τσεζάρε Μπεκαρία, θεωρούσε ότι οι σκληρές ποινές με τις οποίες τιμωρούνταν τα αδικήματα, δεν λειτουργούσαν αποτρεπτικά. Παρόλα αυτά, σε πρωτογενείς πηγές που αφορούν στην Κέρκυρα των Νεότερων Χρόνων, βρίσκουμε περιπτώσεις που η σκληρότητα των ποινών ενεργοποιούσε τα ανθρωπιστικά αισθήματα των ανθρώπων.
Σε προηγούμενες ευκαιρίες έχουμε αναφερθεί στο σύστημα απονομής της Δικαιοσύνης στην Κέρκυρα κατά την περίοδο της Βενετοκρατίας. Έχουμε δει ποια αδικήματα διώκονταν αυτεπάγγελτα, και με πόση αυστηρότητα η Πολιτεία τιμωρούσε τους ενόχους. Έχουμε, επίσης, δει τις συνθήκες που επικρατούσαν στις φυλακές της περιόδου, ή στα κάτεργα που πολλοί κατάδικοι πέθαιναν λόγω ασθενειών, κακών συνθηκών υγιεινής και φτωχής διατροφής.
Από την άλλη πλευρά έχουμε αναφερθεί στις περιπτώσεις που οι Κερκυραίοι κατέληγαν σε συμβιβασμό, προκειμένου να μην βρεθεί κάποιος από αυτούς στις συνθήκες που περιγράψαμε. Μέχρι πού, όμως, έφτανε η διάθεση των Κερκυραίων να συμβιβάζουν τις διαφορές τους ώστε να μην καταλήγει ο συμπολίτης τους στα χέρια των τιμωρών της δικαιοσύνης;
Μέσα από τα νοταριακά έγγραφα που εντοπίζουμε στο Ιστορικό Αρχείο της Κέρκυρας φαίνεται ότι τα όρια των περιπτώσεων για τις οποίες οι Κερκυραίοι προτιμούσαν τον συμβιβασμό ήταν ευρύτατα, σε σημείο, μάλιστα, να προκαλείται η απορία του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Θουκιδίδης – και άλλοι άνθρωποι της σκέψης μετά από αυτόν – θεωρούσε ότι η ανθρώπινη παθολογία παραμένει αναλλοίωτη στον χρόνο. Αυτός ο συλλογισμός ίσως ισχύει, αλλά μία πιο εμβριθής μελέτη των πραγμάτων αποκαλύπτει ότι η ηθική δεν είναι σταθερή, αλλά αναδιαμορφώνεται από τόπο σε τόπο και από εποχή σε εποχή.
Στο πλαίσιο αυτό κατατάσσουμε και την τάση των ανθρώπων των Νεότερων Χρόνων να συμβιβάζονται ακόμη και σε περιπτώσεις ανθρωποκτονίας! Χωρίς να μπορούμε να διατυπώσουμε με απόλυτη βεβαιότητα τους λόγους που οδηγούσαν σε μία τέτοια εξέλιξη, θεωρούμε ότι τρεις ήταν οι κυριότεροι λόγοι: α) η χριστιανική ηθική που προάγει την αρετή της συγχώρεσης, β) το συλλογικό αίσθημα των τότε κοινωνιών που ενισχυόταν από τους ευρύτατους συγγενικούς δεσμούς, και γ) τα ανθρωπιστικά αισθήματα των ανθρώπων που ενισχύονταν από τη σκληρότητα στην απονομή της δικαιοσύνης.
Αν εμείς, οι σημερινοί άνθρωποι, δυσκολευόμαστε να δεχτούμε τη χριστιανική ηθική ή τα ανθρωπιστικά αισθήματα ως λόγους για τους οποίος μπορούσε κανείς να συγχωρήσει τον φόνο ενός αγαπημένου του προσώπου, αρκεί να διαβάσουμε το παρακάτω κείμενο:

Συγχώρεση φόνου (Σκριπερό, 17ος αι.)

1690 ημέρα 19 του Δικεμβρίου μηνός, εις την οικίαν εμού νοταρίου εις χωρίω Σκριπερού. Την σήμερον ενεφανήσθησαν εις τας εμού πράξεις νοταρίου οι παρόντες κυρ Αθανάσις και κυρ Μανθέος Σφενότηδες, αδελφοί, υΐ του ποτέ Στήλου, ως αυτοί λένε, από την Στερεάν, από χορίω Βισιανές[1], οι οπίη αδελφοί, ανάμεσα τις άλα που αναζητούν, αναζήτησαν διά τον θάνατον του ποτέ Δήμου, αδελφού τους, όπου προλαβόν ήχε φονευθί από τον απόντα Σπύρο Σαλιβάνω του Τζάνη, από το άνωθεν χορίω Σκριπερώ. Και ώς έμαθαν και εβεβαιόθηκαν η άνωθεν αδελφοί πως ο άνωθεν φόνος του ποτέ αδελφού τους δεν εγύνη με εργασίαν θεληματικήν, μόνω εκ συνεργίας διαβολικής της ώρας, και δια να μη λαθόσουν[2] την ψυχήν του άνωθεν ποτέ Δήμου, αδελφού τους, μόνω να τον συγχωρέση και αυτουνού ο ελεήμον Θεός τα πτέσματά του, δια τούτο η άνωθεν αδελφοί .... εξ ιδίας αυτών προερέσεως και θελήσεως μάλον δε ενθυμούμενοι την φωνήν Στεφάνου του Πρωτομάρτυρος[3], όπου λέγη: «κε μη στήσις αυτίς την αμαρτίαν ταύτην»[4]. Όθεν, διά δυνάμεως της παρούσης νοταρικής και δημοσίας γραφής με κάθε λόγον εις καλίτερον τρόπον όπου να ημπορούν, ρεμοβέρονται[5] από την ρελατζιόν[6] και ίδυσι[7] όπου εδώθη εις το Φώρον του Υψιλοτάτου Αφεντός Γγενεράλ[8] Αναβαγίρη, όσον και εις το Φώρον του Εκλαμπροτάτου Ρεγγεμέντου[9]....
Α.Ν.Κ., Συμβ., Τόμος Α 169, φ. 15, σ. 21r

Οι δύο Ηπειρώτες αδελφοί του φονευθέντος Δήμου Σφενότη, χωρίς καμία αποζημίωση, οικειοθελώς, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο συμβολαιογράφος, όχι μόνο συγχωρούν τον φονέα του αδελφού τους, αλλά ζητούν και από την Πολιτεία να παύσει η δίωξη εναντίον του. Ενδεχομένως, βέβαια, ο φόνος να συνέβη κατά τη διάρκεια διαπληκτισμού και πάλης μεταξύ των δύο ανδρών.
Σε κάθε περίπτωση, όμως, εντύπωση προκαλεί η επίκληση της χριστιανικής ηθικής και, κυρίως, το παράδειγμα του Αγίου Στεφάνου. Το συγκεκριμένο περιστατικό δεν είναι το μοναδικό, καθώς υπάρχουν πολλοί ανάλογοι συμβιβασμοί μεταξύ Κερκυραίων σε περιπτώσεις σωματικής βλάβης και φόνου.





__________________


Σημειώσεις



[1] Σημερινή Βησσιάνη Πωγωνίου.
[2] Λαθόσουν: ίσως πρόκειται για λάθος του νοταρίου, αντί «λαβώσουν».
[3] Στο Σκριπερό υπάρχει αρχαιότατος ναός του Αγίου Στεφάνου, κτισμένος το αργότερο στις αρχές του 15ου αιώνα.
[4] Πράξεις των Αποστόλων, ζ΄, 60.
[5] Ρεμοβέρομαι: υπαναχωρώ, παραιτούμαι.
[6] Ρελατζιόν: μηνυτήρια αναφορά.
[7] Είδηση: ένταλμα.
[8] Φόρο του Γκενεράλ: δικαστήριο του Γενικού Προβλεπτή.
[9] Φόρο του Ρεγγεμέντου: δικαστήριο του Βαΐλου.



Εικόνα: το μαρτύριο του Αγίου Στεφάνου

(το παρόν άρθρο συντάχθηκε από τον Ανδρέα Γραμμένο και δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα "Η Κέρκυρα Σήμερα")


ΤΑ ΑΡΘΡΑ ΠΟΥ ΑΝΑΡΤΟΥΝΤΑΙ ΣΤΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΟ ΕΙΝΑΙ ΔΙΑΘΕΣΙΜΑ ΓΙΑ ΧΡΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ.
ΜΟΝΗ ΠΑΡΑΚΛΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΝΑ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΑΙ Η ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ, ΔΗΛΑΔΗ Η ΑΝΑΦΟΡΑ ΣΤΟΝ ΣΥΝΤΑΚΤΗ ΚΑΘΕ ΑΡΘΡΟΥ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ.